Πριν από λίγες ημέρες είδα την Ερασμία, ένα γλυκό κορίτσι έξι ετών που ήρθε στην κλινική για εργοθεραπευτική αξιολόγηση μαζί με τον μπαμπά της. Δύο ημέρες νωρίτερα είχα επισκεφθεί το σχολείο της για να την παρατηρήσω σε διαφορετικές συνθήκες της σχολικής ημέρας: μέσα στην τάξη, στο πρωινό assembly και στο διάλειμμα.

Μετά την παρατήρηση συζήτησα με τη δασκάλα της. Η περιγραφή της ήταν γεμάτη ζεστασιά:

«Η Ερασμία είναι ένα πολύ γλυκό και έξυπνο κορίτσι. Τα πάει σχετικά καλά στα μαθήματα και έχει κάνει μεγάλη πρόοδο στη γραφή της. Παρ' όλα αυτά, κουνιέται όλη την ώρα και χάνει την προσοχή της πολύ γρήγορα μέσα στην τάξη.»

Στο assembly η Ερασμία μου άφησε πραγματικά μεγάλη εντύπωση. Το θέμα της παρουσίασης ήταν η προστασία από τον ήλιο: καπέλο, αντηλιακό, νερό και ασφάλεια στις ζεστές ημέρες. Για αρκετή ώρα προσπάθησε να παραμείνει καθιστή στο πάτωμα. Άλλαζε συνεχώς θέση: καθόταν πάνω στα πόδια της, σταυροπόδι, με τα πόδια τεντωμένα μπροστά της. Η κίνησή της ήταν συνεχής, αλλά ποτέ δεν έγινε ενοχλητική.

Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι φαινόταν να γνωρίζει πως η δική της ανάγκη για κίνηση μπορεί να αποσπάσει την προσοχή των συμμαθητών της. Έμοιαζε να προσπαθεί με όλες της τις δυνάμεις να μην προκαλέσει παρατήρηση από τους εκπαιδευτικούς. Ήξερε πιθανώς από προηγούμενες εμπειρίες πόσο δυσάρεστο είναι να ακούσει ξανά ένα «κάτσε ήσυχα» ή ένα «σταμάτα να κουνιέσαι». Και έτσι πάλευε σιωπηλά.

Στο διάλειμμα φαινόταν κάπως χαμένη. Αντί να αναζητήσει τις φίλες της, κάθισε να παίξει με αυτοκινητάκια μαζί με τα νηπιάκια. Ίσως εκείνη τη στιγμή αυτή η δραστηριότητα να της πρόσφερε την αισθητηριακή και συναισθηματική ρύθμιση που χρειαζόταν. Όμως μια δασκάλα την απομάκρυνε λέγοντάς της με αυστηρό ύφος:

«Πήγαινε γρήγορα να βρεις τις φίλες σου. Δεν έχουμε πει ότι εδώ είναι το διάλειμμα των νηπίων;»

Η Ερασμία σηκώθηκε και έφυγε αμέσως. Το βλέμμα της άλλαξε. Έφυγε, όπως λέμε, «με την ουρά στα σκέλια».

Εκείνη τη στιγμή τη θαύμασα πραγματικά.

Γιατί πολλές φορές βλέπουμε μόνο την υπερκινητικότητα, όχι την τεράστια προσπάθεια που κρύβεται πίσω της. Η Ερασμία γνωρίζει ότι δυσκολεύεται να μείνει ακίνητη. Γνωρίζει ότι χάνει την προσοχή της πιο εύκολα από άλλα παιδιά. Και όμως συνεχίζει να προσπαθεί ξανά και ξανά. Κάθε μέρα. Αυτή η προσπάθεια, όμως, έχει κόστος. Είναι εξαντλητική.

Κατά την αξιολόγησή της στην κλινική παρατήρησα ένα μοτίβο που έχω δει εκατοντάδες φορές σε παιδιά με ΔΕΠΥ. Σχεδόν πάντα η πρώτη προσπάθεια σε μια δοκιμασία ήταν η καλύτερή της: πιο ακριβής, πιο γρήγορη και πιο επιτυχημένη. Στις επόμενες προσπάθειες η απόδοση άρχιζε να μειώνεται. Συχνά εγκατέλειπε τη στρατηγική που μόλις είχε αποδειχθεί επιτυχημένη και αναζητούσε περίπλοκους, ασυνήθιστους ή δυσκολότερους τρόπους για να ολοκληρώσει το ίδιο έργο.

Δεν επρόκειτο για έλλειψη ικανότητας. Αντίθετα, η πρώτη της προσπάθεια αποδείκνυε ότι μπορούσε να τα καταφέρει.

Γιατί βλέπουμε συχνά αυτό το μοτίβο στα παιδιά με ΔΕΠΥ;

1. Δυσκολία στη διατήρηση της προσοχής με την πάροδο του χρόνου

Πολλά παιδιά με ΔΕΠΥ μπορούν να επιδείξουν εξαιρετική συγκέντρωση στην αρχή μιας δραστηριότητας, αλλά δυσκολεύονται να διατηρήσουν το ίδιο επίπεδο προσοχής καθώς περνά ο χρόνος («time-on-task effect»). Η απόδοσή τους συχνά μειώνεται όσο παρατείνεται η απαιτούμενη νοητική προσπάθεια. [link.springer.com], [frontiersin.org]

2. Η αναζήτηση νεωτερικότητας και διέγερσης

Ο εγκέφαλος των ατόμων με ΔΕΠΥ φαίνεται να ανταποκρίνεται ιδιαίτερα στη νεωτερικότητα και στο ενδιαφέρον. Αφού βρουν μια λύση, η επανάληψή της μπορεί να γίνει γρήγορα «βαρετή», με αποτέλεσμα να αναζητούν νέους ή πιο δημιουργικούς τρόπους επίλυσης, ακόμη και όταν αυτοί είναι λιγότερο αποτελεσματικοί. [academic.oup.com], [thembatutors.com]

3. Δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες και στην αυτορρύθμιση

Η ΔΕΠΥ δεν αφορά μόνο την προσοχή. Περιλαμβάνει δυσκολίες στην αυτοπαρακολούθηση, στη διατήρηση στρατηγικών και στην αυτορρύθμιση της προσπάθειας. Ένα παιδί μπορεί να γνωρίζει ποια στρατηγική λειτουργεί καλύτερα, αλλά να δυσκολεύεται να την εφαρμόζει με συνέπεια σε επαναλαμβανόμενες δοκιμασίες. [russellbarkley.org], [chop.edu]

Η Ερασμία δεν μου έδειξε ένα παιδί που «δεν προσπαθεί». Μου έδειξε ακριβώς το αντίθετο: ένα παιδί που προσπαθεί κάθε στιγμή της ημέρας—να συγκεντρωθεί, να ελέγξει το σώμα του, να ακολουθήσει τους κανόνες, να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των μεγάλων και να παραμείνει αποδεκτό από τους γύρω του.

Και κάποιες φορές, το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε ως επαγγελματίες και ως ενήλικες είναι να αναγνωρίσουμε αυτή την προσπάθεια.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

1. Barkley, R. A. (1997). Behavioral Inhibition, Sustained Attention, and Executive Functions: Constructing a Unifying Theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94. [scholar.google.com], [russellbarkley.org]
2. Tucha, O., et al. (2015). Sustained Attention in ADHD: Time-on-Task Effects. Journal of Neural Transmission. Η μελέτη περιγράφει τη χαρακτηριστική μείωση της απόδοσης καθώς παρατείνεται η διάρκεια μιας δραστηριότητας. [link.springer.com]
3. Sethi, A., Voon, V., Critchley, H., Cercignani, M., & Harrison, N. (2018). A Neurocomputational Account of Reward and Novelty Processing in ADHD. Brain, 141(5), 1545–1557. Αναδεικνύει τον ρόλο της νεωτερικότητας και της αναζήτησης νέων ερεθισμάτων στην απόδοση των ατόμων με ΔΕΠΥ. [academic.oup.com]
4. Isaac, V., Lopez, V., & Escobar, M. J. (2024). Arousal Dysregulation and Executive Dysfunction in ADHD. Frontiers in Psychiatry. Ανασκόπηση για τις δυσκολίες αυτορρύθμισης, εγρήγορσης και διατήρησης της γνωστικής προσπάθειας στη ΔΕΠΥ. [frontiersin.org]